շաքարախտի տեսակներ - բժշկական ուղեցույց
⚠ Կարևոր: Այս հոդվածը կրում է բացառապես տեղեկատվական բնույթ: Ախտորոշման և բուժման համար դիմիր որակավորված բժշկի:
📋 Բովանդակություն
Ի՞նչ է շաքարախտի տեսակներ։ Գիտական դասակարգում և մեխանիզմներ
Շաքարախտը (դիաբետ) էնդոկրին համակարգի քրոնիկ հիվանդություն է, որը բնութագրվում է արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի բարձրացումով՝ հիպերգլիկեմիայով։ Հիմնական պատճառը ինսուլինի անբավարար արտադրությունն է (1-րդ տիպ) կամ օրգանիզմի բջիջների կողմից նրա նկատմամբ դիմադրության զարգացումը (2-րդ տիպ)։ Գիտական տվյալներով՝ 1-րդ տիպի շաքարախտը աուտոիմուն բնույթ ունի, երբ իմունային համակարգը ոչնչացնում է լանգերհանսյան կղզիների բետա-բջիջները, իսկ 2-րդ տիպը կապված է ինսուլինային ռեզիստենտության և մետաբոլիկ սինդրոմի հետ։ Հազվագյուտ տեսակներից են MODY-դիաբետը (երիտասարդների մոտ դոմինանտ ժառանգվող ձև) և գեստացիոն շաքարախտը (հղիության ընթացքում զարգացող)։ Պաթոգենեզում կարևոր դեր ունի գլյուկոզի տրանսպորտի խանգարումը GLUT4 տրանսպորտերների միջոցով։
Հիմնական բնութագրերը
| Բնութագիր | Մանրամասներ |
|---|---|
| Տարածվածություն | Համաշխարհային վիճակագրությամբ 2-րդ տիպը կազմում է դեպքերի 90-95%-ը, 1-ին տիպը՝ 5-10%: Հայաստանում ռեգիստրաված է մոտ 120,000 հիվանդ (2023 թ․ տվյալներ): |
| Ժառանգականություն | 1-ին տիպի ռիսկը 3-5% է ընդհանուր բնակչության և 30-50%՝ միաձվանի երկվորյակների դեպքում: 2-րդ տիպի ռիսկը 40% է, եթե հիվանդ է ծնողներից մեկը: |
| Ագրեսիվություն | 1-ին տիպը զարգանում է սուր (շաբաթների ընթացքում), 2-րդ տիպը՝ դանդաղ (տարիներ): Գեստացիոն շաքարախտը սովորաբար անցնում է ծննդաբերությունից հետո: |
| Լաբորատոր նշաններ | Ախտորոշիչ չափանիշներ՝ գլիկոզիլացված հեմոգլոբին (HbA1c) ≥6.5%, պլազմայում գլյուկոզա ≥126 մգ/դլ (հացադուլի)։ 1-ին տիպի դեպքում հայտնաբերվում են GAD65 և IA-2 աուտոհակամարմիններ: |
| Բարդություններ | Միկրոանգիոպաթիաներ (նեֆրոպաթիա, ռետինոպաթիա), մակրոանգիոպաթիաներ (սրտամկանի ինֆարկտ, ինսուլտ), նեյրոպաթիա: 1-ին տիպի դեպքում բարդությունները զարգանում են 10-15 տարի անց: |
| Հորմոնալ առանձնահատկություններ | 1-ին տիպի դեպքում ինսուլինի բացակայություն, 2-րդ տիպի դեպքում՝ հիպերինսուլինեմիա վաղ փուլերում, այնուհետև բետա-բջիջների սակավություն: Գեստացիոն շաքարախտի դեպքում խանգարվում է պլացենտար լակտոգենի ազդեցությունը: |
Ախտանիշներ
- Պոլիուրիա՝ օրվա ընթացքում միզարտադրության ավելացում մինչև 3-5 լիտր (գլյուկոզուրիայի պատճառով օսմոտիկ դիուրեզ): Սկզբնական փուլերում կարող է դրսևորվել միայն գիշերային միզարկում:
- Պոլիդիպսիա՝ անզսպ ծարավ՝ հիպերոսմոլյարության պատճառով: Հիվանդները կարող են օրվա ընթացքում խմել մինչև 10 լիտր ջուր:
- Պոլիֆագիա՝ չհագեցվող սով՝ գլյուկոզի օգտագործման խանգարման պատճառով: Խարիզմատիկ է 1-ին տիպի դեպքում, երբ բջիջները «սովում են» էներգետիկ սննդանյութերից:
- Անբացատրելի քաշի կորուստ՝ 5-10 կգ 1-2 ամսվա ընթացքում (1-ին տիպ)՝ լիպոլիզի և սպիտակուցների քայքայման պատճառով: 2-րդ տիպի դեպքում կարող է լինել նաև քաշի ավելացում:
- Խրոնիկ հյուծվածություն՝ միտոքոնդրիալ ֆունկցիայի խանգարման և ATP-ի սինթեզի նվազման պատճառով: Հաճախ համակցվում է գլխապտույտներով և կենտրոնացման խանգարումներով:
- Մաշկային փոփոխություններ՝ ականտոզիս նիգրիկանս (պարանոցի և առանցքային տակ ծալքերում մգած գունավորում), ֆուրունկուլոզ, վատ վերաքամող վնասվածքներ:
- Տեսողության խանգարումներ՝ հիպերոսմոլյարության պատճառով բյուրեղիկի ձևի փոփոխություն (կարճատև միգրացիոն միգրեն), հետագայում՝ ռետինոպաթիա:
- Սեռական ֆունկցիայի խանգարումներ՝ տղամարդկանց մոտ էրեկտիլ դիսֆունկցիա (նեյրոպաթիայի և անոթային վնասման պատճառով), կանանց մոտ՝ ռեկուրենտ թրուշ:
Բուժման մեթոդներ
- Ինսուլինոթերապիա՝ 1-ին տիպի և դեկոմպենսացված 2-րդ տիպի դեպքում: Կիրառվում են կարճ (Ապիդրա, Նովոռապիդ) և երկարատև ազդեցության (Լանտուս, Տրեսիբա) ինսուլիններ: Պոմպային ինսուլինոթերապիան թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ կարգավորում:
- Հիպոգլիկեմիկ դեղամիջոցներ՝
- Մետֆորմին (բիգուանիդներ)՝ ինսուլինային ռեզիստենտության նվազեցում:
- Սուլֆոնիլմոչեղեններ (Գլիբենկլամիդ)՝ բետա-բջիջների խթանում:
- GLP-1 ագոնիստներ (Լիրագլուտիդ)՝ գլյուկագոնի սեկրեցիայի ճնշում:
- SGLT2 ինհիբիտորներ (Էմպագլիֆլոզին)՝ ետ ընդունել գլյուկոզայի ռեաբսորբցիա երիկամներում:
- Դիետիկ սնունդ՝ ցածր գլիկեմիկ ինդեքսով սննդամթերքներ (հատապտուղներ, բոսորագույն բրինձ), ֆիբրինի բարձր պարունակություն (25-30 գ/օր): Սահմանապահ սննդակարգ՝ 3 հիմնական և 2 միջին կերակրատներ: Սպիտակուցների նորմա՝ 1.0-1.2 գ/կգ քաշ:
- Ֆիզիկական ակտիվություն՝ օրվա ընթացքում 150 րոպե միջին ինտենսիվության վարժություններ (արագ քայլք, լող): Ինսուլինային զգայունության բարձրացում 24-72 ժամվա ընթացքում: Հակացուցված է գլիկեմիայի ≥250 մգ/դլ և կետոնեմիայի դեպքում:
- Բարելավիչ վիրաբուժություն՝ բարիատրիկ վիրահատություն (խողովակաձև ստամոքս, գաստրիկ բայպաս) BMI≥35 կգ/մ² և դեկոմպենսացված 2-րդ տիպի դեպքում: Հաջողության մակարդակը 60-80% է 5 տարվա ընթացքում:
- Ժողովրդական միջոցներ (համալրող)՝
- Դառը մելոն (մոմորդիկա)՝ հիպոգլիկեմիկ ազդեցություն (խարնուին): Հակացուցված է հղիության ընթացքում:
- Դարիչինի օդային մասի թուրմ (2 գ/օր)՝ ինսուլինային ռեզիստենտության նվազեցում (2019 թ․ մետաանալիզ):
- Շագանակագեղձի թուրմ՝ ալֆա-գլյուկոզիդազի ինհիբիցիա: Հակացուցված է հեպատիտի դեպքում:
- Էդուկացիոն ծրագրեր՝ ինքնավարում (գլյուկոմետրով հսկողություն), հիպոգլիկեմիայի կառավարում, ոտքերի խնամք: Հայաստանում գործում է «Դիաբետ» ՀԿ-ի դպրոցներ:
Կանխարգելում
- Քաշի նորմալ