գլխացավի cluster տիպ - բժշկական ուղեցույց
Ի՞նչ է գլխացավի cluster տիպ
Cluster տիպի գլխացավը (անգլ. *cluster headache*) նյարդաբանական ծանր հիվադություն է, որը բնութագրվում է կարճատև, բայց ինտենսիվ ցավային նոպաներով՝ հիմնականում աչքի շրջանի և գլխի մի կեսի տարածքում: Այն պատկանում է առաջնային գլխացավերի խմբին և համարվում է ամենացավոտ ձևերից մեկը՝ հաճախ համեմատելով միգրենի հետ, սակայն ավելի կտրուկ և կրկնվող բնույթով: Գիտական տվյալների համաձայն՝ նոպաները պայմանավորված են հիպոթալամուսի ակտիվացմամբ, որը հանգեցնում է արյան անոթների լայնացման և ցավային ազդակների փոխանցման: Հիվանդությունը ավելի հաճախ հանդիպում է տղամարդկանց մոտ (3:1 հարաբերակցությամբ) և սովորաբար սկսվում է 20-40 տարեկան հասակում:
Հիմնական բնութագրերը
| Բնութագիր | Մանրամասներ |
|---|---|
| Տևողություն | Նոպան տևում է 15 րոպեից մինչև 3 ժամ, սովորաբար առանց նախազգուշացնող նշանների: |
| Հաճախականություն | Կարող է կրկնվել օրվա ընթացքում (մինչև 8 նոպա)՝ հիմնականում գիշերային ժամերին (ռեմ սնի փուլում): |
| Լոկալիզացիա | Ցավը միակողմանի է՝ կենտրոնացած աչքի շրջանի, քունքի կամ քունքային հատվածում: |
| Ցիկլիկ բնույթ | Նոպաները խմբավորվում են շաբաթվա կամ ամսվա ընթացքում (ակտիվ փուլ), որին հաջորդում է ռեմիսիա (խաղաղ փուլ՝ մինչև տարի): |
| Ասոցացված ախտանիշներ | Աչքի կարմրություն, արցունքահոսություն, քթի խցանում կամ քրտինք (ավտոնոմ ջղային համակարգի ակտիվացում): |
| Ընդհանուր տարածվածություն | Հանդիպում է պոպուլյացիայի 0.1%-ի մոտ, ավելի հաճախ ծխողների և ալկոհոլ օգտագործողների շրջանում: |
Ախտանիշներ
- Հանկարծակի, սուր ցավ՝ համեմատելի «սուր դաշույնի հարվածի» կամ «այրվող ցավի» հետ, որը հասնում է գագաթնակետին 5-10 րոպեի ընթացքում:
- Միակողմանի ցավ՝ երբեք չի փոխում կողմը նոպայի ընթացքում (հազվագյուտ դեպքերում կարող է փոխվել ցիկլերի միջև):
- Ավտոնոմ ախտանիշներ՝ աչքի կարմրություն (կոնյունկտիվիտ), արցունքահոսություն, քթի խցանում կամ հոսք, քունքի կախում (պտոզ):
- Շարժողական անհանգստություն՝ հիվանդները հաճախ քայլում են, տատանվում կամ խփում գլուխը՝ փորձելով մեղմել ցավը (հակառակ միգրենի, երբ հիվանդը նախընտրում է հանգիստ):
- Ռիթմիկություն՝ նոպաները կրկնվում են նույն ժամանակահատվածում (օրինակ՝ յուրաքանչյուր գիշեր ժամը 2-ին):
- Ալկոհոլի և նիտրոգլիցերինի զգայունություն՝ նույնիսկ փոքր դոզաները կարող են պրովոկել նոպա:
- Ցիկլիկություն՝ ակտիվ փուլերը տևում են 4-12 շաբաթ, որին հաջորդում է ռեմիսիա (մինչև 1 տարի):
- Քնի խանգարումներ՝ նոպաները հաճախ սկսվում են REM քնի փուլում, ինչը հանգեցնում քնի խզման:
Բուժման մեթոդներ
- Թթվածնային թերապիա՝ 100% թթվածնով շնչառություն (7-15 լ/րոպե) 15-20 րոպե տևողությամբ՝ նոպայի սկզբում: Էֆեկտիվ է 70% դեպքերում:
- Տրիպտաններ՝ սումատրիպտան (ինյեկցիա կամ նազալ սպրեյ) կամ զոլմիտրիպտան (նազալ)։ Նշանակվում է միայն նոպայի սկզբում:
- Լոկալ անզգայացնող միջոցներ՝ լիդոկաինի նազալ կաթիլներ (4%-անոց լուծույթ)՝ կիրառվում է ցավոտ կողմի քթանախազգային:
- Կալցիումական անտագոնիստներ՝ վերապամիլ (կանխարգելիչ նպատակով)՝ դոզան ընտրում են ԷԿԳ-ի հսկողությամբ:
- Կորտիկոստերոիդներ՝ պրեդնիզոլոն (կարճատև կուրս՝ մինչև 2 շաբաթ)՝ ակտիվ փուլի ժամանակ:
- Լիթիումի պատրաստուկներ՝ օգտագործվում է քրոնիկական ձևի դեպքում (երբ ռեմիսիաներ չկան):
- Ժողովրդական միջոցներ՝
- Կապույտ հելեբորեի արմատ՝ օգտագործվում է հոմեոպաթիայում (հարկ է խորհրդակցել բժշկի հետ):
- Մելիսսայի թեյ՝ հանգստացնող ազդեցությամբ, բայց չի մեղմում սուր նոպան:
- Սառը կոմպրես՝ կիրառվում է ցավոտ հատվածին (կարող է մեղմել ախտանիշները, բայց ոչ ցավը):
Կանխարգելում
- Խուսափել պրովոկացնող գործոններից՝ ալկոհոլ, նիտրոգլիցերին, ծխախոտ, սուր սնունդ, լույսի փայլուն աղբյուրներ:
- Քնի ռեժիմի պահպանում՝ խուսափել քնի խանգարումներից (նոպաները հաճախ կապված են REM փուլի հետ):
- Սթրեսի կառավարում՝ մեդիտացիա, յոգա կամ հոգեբանական աջակցություն (սթրեսը կարող է երկարացնել ակտիվ փուլը):
- Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն՝ միտումնավոր վարժություններ (օրինակ՝ քայլք կամ լող)՝ արյան շրջանառությունը բարելավելու համար:
- Դեղորայքային կանխարգելում՝ վերապամիլ կամ լիթիում (նշանակվում է բժշկի կողմից քրոնիկական ձևի դեպքում):
- Հորմոնալ հսկողություն՝ որոշ դեպքերում նոպաները կապված են տեստոստերոնի մակարդակի տատանումների հետ (հարկ է խորհրդակցել էնդոկրինոլոգի):
Երբ դիմել բժշկի
Անհապաղ դիմիր նյարդաբանին կամ շտապօգնության, եթե՝
- Գլխացավը ուղեկցվում է տենդով, փսխումով կամ գիտակցության խանգարումներով (կարող է վկայել ուղեղի արյունազեղում կամ մենինգիտ):
- Նոպաները դառնում են ավելի հաճախակի կամ ինտենսիվ, չնայած բուժմանը:
- Առաջանում են նոր նյարդաբանական ախտանիշներ՝ խոսքի խանգարում, մկանային թուլություն կամ տեսողության կորուստ:
- Գլխացավը սկսվում է 40 տարեկանից հետո կամ փոխվում է նրա բնույթը (հարկ է բացառել ուռուցք կամ անոթային անոմալիա):
Հաճախ տրվող հարցեր
Հարց։ Արդյոք cluster գլխացավը կարող է անցնել ինքնուրույն, առանց բուժման?
Պատասխան։ Հիմնականում՝ այո, բայց միայն ռեմիսիայի փուլում։ Ակտիվ փուլի ընթացքում նոպաները կարող են կրկնվել օրական մի քանի անգամ՝ առանց բուժման։ Սակայն քրոնիկական ձևի դեպքում (երբ ռեմիսիաներ չկան)՝ հարկ է կանոնավոր կանխարգելիչ բուժում՝ հիվադության առաջխաղացումը կանխելու համար։ Միջին հաշվով, 10-20% դեպքերում հիվանդությունը անցնում է սպոնտան ռեմիսիայի, բայց կրկնվելու ռիսկը մնում է:
Հարց։ Ինչպե՞ս տարբերվում է cluster գլխացավը միգրենից:
Պ