երիկամային անբավարարություն բուժում - բժշկական ուղեցույց
Ի՞նչ է երիկամային անբավարարություն բուժում
Երիկամային անբավարարությունը (ռենալ ինսուֆիցիենտ) երիկամների ֆունկցիայի խանգարում է, երբ նրանք չեն կարողանում արդյունավետ մաքրել արյան մեջ կուտակված թունավոր նյութերը, հոմեոստազը պահպանել կամ միզարտադրությունը կարգավորել։ Պատճառները կարող են լինել սուր (սուր երիկամային անբավարարություն, ՍԵԱ)՝ զարգանալով ժամերի կամ օրերի ընթացքում (օրինակ՝ շոկի, թունավորման կամ երիկամների արյան մատակարարման կտրուկ խանգարման հետևանքով), կամ քրոնիկ (քրոնիկ երիկամային հիվանդություն, ՔԵՀ)՝ զարգանալով ամիսների կամ տարիների ընթացքում (հիմնականում շաքարային դիաբետի, հիպերտենզիայի կամ գլոմերուլոնեֆրիտի պատճառով)։ Բուժումը ուղղված է պատճառի վերացմանը, էլեկտրոլիտների և հեղուկների հավասարակշռության վերականգնմանը, ինչպես նաև՝ երիկամների ֆունկցիայի պահպանմանը կամ փոխարինող թերապիային (դիալիզ, երիկամի տրանսպլանտացիա)։ Համաձայն KDIGO (Kidney Disease: Improving Global Outcomes) ուղեցույցների՝ վաղ ախտորոշումը և բուժումը կարող է կանխել անշարժացնող բարդությունները, ինչպիսիք են ուրեմիան, սրտանոթային հիվանդությունները կամ մահը։
Հիմնական բնութագրերը
| Բնութագիր | Մանրամասներ |
|---|---|
| Տիպեր | Սուր (ՍԵԱ) և քրոնիկ (ՔԵՀ)։ ՍԵԱ-ն հաճախ շրջելի է, իսկ ՔԵՀ-ն՝ պրոգրեսիվ։ |
| Պատճառներ | ՍԵԱ՝ հիպովոլեմիա, նեֆրոտոքսիններ (NSAID-ներ, կոնտրաստային նյութեր), օբստրուկցիա։ ՔԵՀ՝ դիաբետ (40% դեպքերում), հիպերտենզիա, գլոմերուլոպաթիաներ։ |
| Ախտորոշում | Կրեատինինի և միզանյութի մակարդակ, գլոմերուլյար ֆիլտրացիոն արագություն (ԳՖԱ, նորմա՝ 90-120 մլ/րոպե/1.73 մ²), ուլտրաձայնային հետազոտություն։ |
| Բարդություններ | Մետաբոլիկ ացիդոզ, հիպերկալիեմիա, անեմիա (էրիթրոպոետինի սինթեզի նվազում), ոսկրային հիվանդություններ (վիտամին D-ի ակտիվացման խանգարում)։ |
| Էպիդեմիոլոգիա | ՔԵՀ-ն ազդում է համաշխարհային բնակչության 10%-ի վրա։ Հայաստանում ՔԵՀ-ի տարածվածությունը կազմում է մոտ 8-12% (հիմնականում 50+ տարիքային խմբում)։ |
| Բուժման մոտեցում | ՍԵԱ՝ պատճառի վերացում, հիդրատացիա, դիուրետիկներ։ ՔԵՀ՝ դիետա (սպիտակուցի սահմանափակում), հիպերտենզիայի վերահսկում (ACE ինհիբիտորներ), դիալիզ (հեմոդիալիզ/պերիտոնեալ) կամ տրանսպլանտացիա։ |
Ախտանիշներ
- Միզարտադրության փոփոխություններ՝ օլիգուրիա (միզի քանակի նվազում՝ <400 մլ/օր), անուրիա (միզի բացակայություն), կամ պոլիուրիա (գերմիզարտադրություն գիշերային ժամանակահատվածում՝ նոկտուրիա)։
- Ջրազրկման կամ այտուցների նշաններ՝ ոտքերի, դեմքի, ձեռքերի այտուց, թոքային այտուց (հևոց, ցիանոզ), բարձր զարկերակային ճնշում (հիպերտենզիա)։
- Ընդհանուր թունավորում՝ սրտխառնոց, փսխում, քոր (ուրեմիկ քոր), հոգնածություն, գերզգայունություն լույսին կամ հոտերին։
- Նյարդաբանական խանգարումներ՝ գրգռվածություն, շփոթություն, մկանային ցնցումներ, կոմա (ուրեմիկ էնցեֆալոպաթիա)։
- Արյան մեջ էլեկտրոլիտների խանգարումներ՝ մկանային թուլություն (հիպոկալիեմիա), սրտի ռիթմի խանգարումներ (հիպերկալիեմիա), ոսկրային ցավեր (հիպոկալցեմիա)։
- Մաշկային փոփոխություններ՝ գունատություն (անեմիայի պատճառով), դեղնավուն երանգ (ուրեմիկ պիգմենտացիա), քորով պայմանավորված խոցեր։
- Սրտանոթային խնդիրներ՝ կրծքավանդակի ցավ (պերիկարդիտ), սրտային անբավարարություն, արյան բարձր ճնշում, որը դժվար է վերահսկել։
- Սննդային խանգարումներ՝ մետալիկ համ բերանում, սննդից հագեցվածության զգացողության կորուստ, քաշի կորուստ։
Բուժման մեթոդներ
- Սուր երիկամային անբավարարության բուժում՝
- Պատճառի վերացում (օրինակ՝ հակաբիոտիկներ ինֆեկցիայի դեպքում, քարերի հեռացում օբստրուկցիայի դեպքում)։
- Հեղուկների և էլեկտրոլիտների հավասարակշռում՝ ֆիզիոլոգիական լուծույթներ, դիուրետիկներ (ֆուրոսեմիդ)։
- Դիալիզ՝ հեմոդիալիզ կամ պերիտոնեալ դիալիզ՝ թունավոր նյութերի հեռացման համար։
- Քրոնիկ երիկամային անբավարարության բուժում՝
- Դիետա՝ սպիտակուցի (<0.8 գ/կգ քաշ), նատրիումի (<2 գ/օր), կալիումի և ֆոսֆորի սահմանափակում։
- Դեղորայք՝
- ACE ինհիբիտորներ/ARB-ներ (էնալապրիլ, լոզարտան)՝ հիպերտենզիայի և սպիտակուցուրիայի վերահսկման համար։
- Էրիթրոպոետին՝ անեմիայի բուժման համար։
- Կալցիումի կարբոնատ՝ հիպերֆոսֆատեմիայի դեմ։
- Վիտամին D-ի ակտիվ ձևեր (կալցիտրիոլ)։
- Դիալիզ՝ երբ ԳՖԱ-ն \(<\)15 մլ/րոպե է։ Հեմոդիալիզը իրականացվում է հոսպիտալում 3 անգամ շաբաթվա ընթացքում, պերիտոնեալ դիալիզը՝ տնային պայմաններում։
- Երիկամի տրանսպլանտացիա՝ վերջնական փուլի երիկամային անբավարարության դեպքում (ԳՖԱ \(<\)10 մլ/րոպե)։
- Ժողովրդական միջոցներ (համապատասխանաբար բժշկի համաձայնեցմամբ)՝
- Ջրազրկման կանխարգելում՝ կոկոսի ջուր (էլեկտրոլիտների բնական աղբյուր)։
- Հակաբորբոքային ազդեցություն՝ կուրկումին (կուրկումա), ինջիր՝ երիկամների ֆունկցիայի բարելավման համար։
- Դիուրետիկ ազդեցություն՝ սերմնանի, կենդանի թեյ (չի կարող փոխարինել դեղորայքային բուժումը)։
Կանխարգելում
- Հիպերտենզիայի և դիաբետի վերահսկում՝ կանոնավոր ճնշում չափել, գլյուկոզայի մակարդակի մոնիտորինգ, դեղորայքի ընդունում բժշկի նշանակմամբ։
- Առողջ սնունդ՝ նատրիումի, շաքարի և ճարպի սահմանափակում, բջջանյութով հարուստ սնունդ (մրգեր, բանջարեղեն), առողջ ճարպեր (ավոկադո, ձիթապտղի յուղ)։
- Հեղուկների բավարար ընդունում՝ օրվա ընթացքում 1.5-2 լիտր ջուր (բացառությամբ երիկամային քարերի կամ սրտային անբավարարության դեպքում)։
- Թունավոր նյութերից խուսափել՝ չգերդոզավորել դեղ